Thuật ngữ nghiện không chỉ đề cập đến sự phụ thuộc vào các chất như heroin hoặc cocaine. Một số chứng nghiện cũng liên quan đến việc không thể ngừng tham gia vào các hoạt động như cờ bạc, ăn uống hoặc làm việc.

Nghiện là một tình trạng mãn tính cũng có thể là hậu quả của việc dùng thuốc. Trên thực tế, việc sử dụng sai thuốc opioids (nhóm thuốc giảm đau mạnh có thể gây nghiện) — đặc biệt là fentanyl được sản xuất bất hợp pháp — đã gây ra gần 50.000 ca tử vong chỉ riêng tại Hoa Kỳ vào năm 2019.

Hiệp hội Y học Nghiện Hoa Kỳ (The American Society of Addiction Medicine) định nghĩa nghiện là “một bệnh lý mạn tính có thể điều trị, liên quan đến sự tương tác phức tạp giữa các mạch não, yếu tố di truyền, môi trường và trải nghiệm sống của mỗi cá nhân. Người bị nghiện sử dụng chất hoặc tham gia vào các hành vi mang tính cưỡng chế và thường tiếp tục dù biết có hại.”

Nhiều người, nhưng không phải tất cả, bắt đầu sử dụng ma túy hoặc lần đầu tiên tham gia một hoạt động một cách tự nguyện. Tuy nhiên, nghiện có thể dần chi phối và làm giảm khả năng kiểm soát bản thân.

Nghiện với lạm dụng 

Nghiện và lạm dụng chất là hai khái niệm khác nhau.

Lạm dụng (misuse) là việc sử dụng một chất với liều cao hoặc trong những tình huống không phù hợp, có thể dẫn đến các vấn đề về sức khỏe và xã hội.

Tuy nhiên, không phải ai lạm dụng chất cũng bị nghiện. Nghiện (addiction) là tình trạng phụ thuộc vào một chất, một hoạt động hoặc hành vi.

Ví dụ, một người uống rất nhiều rượu trong một buổi tiệc có thể vừa cảm thấy hưng phấn, vừa gặp các tác động tiêu cực từ rượu. Nhưng điều đó chưa được xem là nghiện.

Nghiện được đặc trưng bởi tình trạng mạn tính, dễ tái phát, bao gồm việc tìm kiếm và sử dụng chất một cách cưỡng chế, tiếp tục sử dụng dù có hậu quả tiêu cực, và gây ra những thay đổi lâu dài trong não bộ.

Có hai loại nghiện chính: nghiện chất và nghiện không liên quan đến chất. Một số ví dụ về nghiện hành vi bao gồm:

• Cờ bạc
• Thức ăn
• Internet
• Chơi game
• Điện thoại di động
• Tình dục

Người bị nghiện sẽ tiếp tục sử dụng chất hoặc duy trì hành vi đó dù biết rõ những tác hại mà nó gây ra.

Triệu chứng

Các dấu hiệu chính của nghiện bao gồm:

• Kết quả học tập giảm sút hoặc gặp khó khăn ở trường
• Hiệu suất làm việc kém
• Gặp vấn đề trong các mối quan hệ, có thể dễ cáu gắt hoặc phản ứng mạnh khi người khác đề cập đến tình trạng nghiện
• Không thể ngừng sử dụng chất hoặc hành vi dù biết đang gây hại cho sức khỏe hay cuộc sống (công việc, mối quan hệ…)
• Thiếu năng lượng rõ rệt trong sinh hoạt hằng ngày
• Thay đổi ngoại hình đáng kể, như sụt cân và bỏ bê vệ sinh cá nhân
• Có xu hướng phòng thủ, né tránh khi bị hỏi về việc sử dụng chất hoặc hành vi đó

 

Cai nghiện

Khi một người bị nghiện và ngừng sử dụng chất hoặc ngừng hành vi đó, họ có thể xuất hiện các triệu chứng khó chịu.

Đối với những người đã lệ thuộc về mặt thể chất, việc ngừng đột ngột có thể gây ra nhiều triệu chứng nặng nề, thậm chí trong một số trường hợp có thể nguy hiểm đến tính mạng.

Khi nào cần liên hệ với bác sĩ

Bất cứ ai sử dụng chất gây nghiện, thậm chí cả về mặt xã hội, nên thảo luận với bác sĩ để đảm bảo sử dụng an toàn và theo dõi các dấu hiệu hoặc triệu chứng nghiện.

Tuy nhiên, một người nghiện có thể không sẵn sàng hoặc không muốn tìm kiếm sự trợ giúp y tế chuyên nghiệp, dù việc này đang ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe và cuộc sống của họ.

Nếu một người bị quá liều, những người xung quanh cần tìm kiếm hỗ trợ y tế khẩn cấp ngay lập tức. Sau khi hồi phục, người đó nên cân nhắc tìm đến sự hỗ trợ chuyên môn để điều trị tình trạng nghiện.

Khi một người sẵn sàng và muốn được giúp đỡ, họ có thể liên hệ với nhân viên y tế để trao đổi về các phương pháp điều trị, bao gồm: cai nghiện (detox), điều trị nội trú (rehab), trị liệu tâm lý và sử dụng thuốc.

Điều trị nghiện

Nhờ tiến bộ trong y học và chẩn đoán, hiện nay có nhiều phương pháp giúp kiểm soát và điều trị tình trạng nghiện.

Một số phương pháp bao gồm:

• Điều trị bằng thuốc
• Trị liệu hành vi và tư vấn tâm lý
• Sử dụng thiết bị y tế để hỗ trợ giai đoạn cai nghiện
• Điều trị các vấn đề tâm lý liên quan, như trầm cảm
• Theo dõi và chăm sóc lâu dài để giảm nguy cơ tái nghiện

Việc điều trị nghiện thường cần được cá nhân hóa và có sự hỗ trợ từ gia đình hoặc cộng đồng.

Quá trình điều trị có thể kéo dài và phức tạp, vì nghiện là một tình trạng mạn tính, ảnh hưởng cả về tâm lý lẫn thể chất. Mỗi loại chất hoặc hành vi gây nghiện có thể cần những cách điều trị khác nhau.

Tóm tắt

Nghiện là tình trạng phụ thuộc nghiêm trọng và mạn tính vào một chất hoặc một hành vi. Tình trạng này gây ra gánh nặng rất lớn về kinh tế, ví dụ như ở Hoa Kỳ, chi phí liên quan đến nghiện lên đến hàng trăm tỷ đô mỗi năm.

Người bị nghiện không thể ngừng sử dụng chất hoặc duy trì hành vi đó, dù nó gây ảnh hưởng tiêu cực đến cuộc sống hằng ngày.

Lạm dụng (misuse) khác với nghiện. Lạm dụng chất không phải lúc nào cũng dẫn đến nghiện, nhưng nghiện thường liên quan đến việc lặp lại hành vi hoặc sử dụng chất một cách có hại.

Các dấu hiệu của nghiện có thể bao gồm: sức khỏe thể chất giảm sút, dễ cáu gắt, mệt mỏi, và không thể dừng hành vi hoặc việc sử dụng chất. Nghiện cũng có thể gây ảnh hưởng đến các mối quan hệ và làm gián đoạn sinh hoạt hằng ngày.

Khi ngừng sử dụng chất hoặc hành vi, người nghiện thường gặp các triệu chứng cai. Vì vậy, không nên tự ý dừng đột ngột mà không có sự theo dõi của nhân viên y tế.

Việc điều trị nghiện có thể khó khăn nhưng thường mang lại hiệu quả. Phương pháp điều trị phù hợp sẽ khác nhau tùy từng người và loại chất/hành vi, nhưng thường bao gồm dùng thuốc, tư vấn tâm lý và hỗ trợ từ cộng đồng.