Cơn quấy khóc có thể là hành vi bình thường đối với trẻ nhỏ. Chúng cũng có thể xảy ra ở trẻ mắc chứng rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD), mặc dù chúng không phải là triệu chứng của tình trạng này.

Cơn quấy khóc  có thể khiến trẻ trở nên cực kỳ tức giận, khó chịu, hung hăng hoặc không hợp tác. Theo the Child Mind Institute - Viện Tâm trí Trẻ em, các triệu chứng ADHD có thể góp phần gây ra cơn quấy khóc bằng cách khiến trẻ trở nên thất vọng vì buồn chán, khó tập trung hoặc quản lý cảm xúc của mình.

Những cơn quấy khóc có phải là dấu hiệu của ADHD không?

Ở một mức độ nào đó, cơn quấy khóc là một hành vi bình thường trong quá trình phát triển ở trẻ nhỏ. Vì lý do này, chúng không phải là chỉ báo đáng tin cậy của ADHD.

Cơn quấy khóc có thể bắt đầu sớm nhất là khi trẻ được 12 tháng và thường lên đến đỉnh điểm khi trẻ được 2–3 tuổi. Chúng có thể tiếp tục cho đến khi trẻ 5 tuổi.

Mặc dù nhiều trẻ có những cơn quấy khóc ở một thời điểm nào đó, nhưng điều đặc biệt phổ biến là trẻ bị ADHD thường cảm thấy cáu kỉnh. Các em có thể gặp khó khăn trong việc tập trung ở trường, quản lý cảm xúc hoặc kiểm soát các cơn bốc đồng, tất cả những điều này có thể gây ra sự tức giận và thất vọng. Điều này có thể góp phần gây ra những cơn quấy khóc.

Tại sao những cơn quấy khóc lại xảy ra?

Những cơn quấy khóc là sự bùng nổ cảm xúc. Chúng có thể xảy ra ở bất kỳ đứa trẻ nào do:

• Cảm giác sợ hãi, tức giận hoặc buồn bã
• Khó bày tỏ suy nghĩ hoặc cảm xúc
• Nhu cầu thể chất không được đáp ứng, chẳng hạn như đói hoặc mệt mỏi (thiếu năng lượng)
• Thiếu những cách thay thế để quản lý cảm xúc
• Sự củng cố từ những lần trước, khi người chăm sóc đã từng thỏa hiệp với những cơn giận dữ

Trẻ em mắc ADHD có thể nổi cơn quấy khóc vì những lý do tương tự như những trẻ khác. Ngoài ra còn có một số cách mà các triệu chứng ADHD có thể ảnh hưởng đến cơn quấy khóc :

• Tăng động: Triệu chứng ADHD này có thể khiến trẻ mắc ADHD khó ở yên, im lặng hoặc chịu đựng sự buồn chán. Nếu không thể giải phóng được năng lượng của mình, trẻ có thể cảm thấy mất kiên nhẫn hoặc thất vọng.
• Tính bốc đồng: Khó kiểm soát sự bốc đồng có thể khiến trẻ mắc ADHD gặp khó khăn ở trường nếu giáo viên hoặc các bạn cùng lớp không hiểu hành vi đó. Điều này có thể khiến trẻ cảm thấy tội lỗi, xấu hổ hoặc thấy mọi việc là không công bằng.
• Thiếu chú ý: Nếu trẻ cảm thấy khó để tập trung, ghi nhớ mọi thứ hoặc không tuân thủ đúng thời hạn, trẻ có thể cảm thấy căng thẳng hoặc choáng ngợp.
• Tác dụng phụ của thuốc: Thuốc kích thích (stimulants) là phương pháp điều trị phổ biến cho ADHD. Nhưng ở một số trẻ, chúng có thể gây đau đầu, đau bụng hoặc khó ngủ. Những thách thức bổ sung này có thể khiến trẻ mắc ADHD khó kiểm soát cảm xúc của mình hơn.

Có khác biệt giữa cơn quấy khóc bình thường và liên quan đến ADHD không?

Cơn quấy khóc ở trẻ có ADHD không hẳn khác hoàn toàn so với các trẻ khác. Tuy nhiên, chúng có thể xảy ra thường xuyên hơn hoặc dữ dội hơn, khiến cho trẻ dễ tức giận, chống đối hoặc hung hăng, đặc biệt nếu trẻ có nhiều tương tác tiêu cực với người lớn.

Một số dấu hiệu cho thấy cơn quấy khóc có thể không còn phù hợp với độ tuổi gồm:

• Xảy ra thường xuyên (hơn 5 lần mỗi ngày)
• Trẻ trên 5 tuổi vẫn thường xuyên quấy khóc
• Kéo dài hơn 15 phút
• Có hành vi hung hăng mạnh (đập phá đồ đạc, đánh người khác)
• Người chăm sóc cảm thấy không thể giữ an toàn cho trẻ trong lúc quấy khóc

Nếu trẻ có những biểu hiện này, nên đưa trẻ đi khám bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em để được tư vấn.

Làm thế nào để xử lý cơn quấy khóc

Việc phản ứng khi trẻ có cơn quấy khóc có thể khá khó khăn. Tuy nhiên, có một số cách có thể giúp:

• Làm mẫu hành vi đúng:  Nếu người lớn cũng tức giận hoặc cáu gắt, tình huống dễ leo thang. Thay vào đó, hãy giữ bình tĩnh, nói chuyện với giọng điệu chắc chắn nhưng trung tính để trẻ học theo.
• Nhắc lại quy tắc: Đặt ra quy tắc rõ ràng và không tranh cãi hay thay đổi. Chỉ cần lặp lại quy tắc một cách nhất quán.
• Đáp ứng nhu cầu của trẻ: Đảm bảo nhu cầu cơ bản của trẻ được đáp ứng và mọi người đều an toàn. Nếu trẻ cần ôm hoặc trấn an, hãy đáp ứng, nhưng vẫn giữ nguyên quy tắc đã đặt ra.
• Chuyển hướng sự chú ý: Đôi khi thay đổi không gian (ra ngoài, sang phòng khác) có thể giúp dừng cơn quấy khóc.
• Bỏ qua (khi phù hợp): Nếu trẻ quấy khóc để “điều khiển” người lớn, việc không phản ứng có thể giúp trẻ hiểu rằng cách này không hiệu quả.

Người chăm sóc cũng có thể dùng phạt nghỉ (time-out) để giúp trẻ bình tĩnh lại, nhưng không nên lạm dụng vì sẽ giảm hiệu quả.

Sau khi cơn quấy khóc kết thúc, không nên phạt trẻ. Đây thường là phản ứng với cảm xúc mạnh mà trẻ (đặc biệt là trẻ ADHD) khó kiểm soát. Tránh dùng hình phạt thể chất vì có thể làm tình trạng tệ hơn và khiến trẻ nghĩ rằng đánh người là chấp nhận được.

Phòng ngừa cơn quấy khóc

Không phải lúc nào cũng có thể ngăn ngừa cơn quấy khóc ở trẻ nhỏ, nhưng một số cách nuôi dạy có thể giúp giảm triệu chứng ADHD và cải thiện sức khỏe tinh thần của trẻ, từ đó giảm tần suất quấy khóc.

Phong cách nuôi dạy “dân chủ” (authoritative parenting)
Theo một tổng quan năm 2009, một số phong cách nuôi dạy có thể làm nặng thêm triệu chứng ADHD. Có ba kiểu chính:

• Hà khắc (authoritarian): tập trung nhiều vào quy tắc, kiểm soát và trừng phạt
• Dễ dãi (permissive): nhiều yêu thương nhưng ít giới hạn
• Dân chủ (authoritative): đặt ra giới hạn rõ ràng, nhất quán, đồng thời vẫn thể hiện sự yêu thương và khích lệ

Trong đó, hai kiểu hà khắc và dễ dãi có thể làm tình trạng ADHD nặng hơn.

Nuôi dạy tích cực (positive parenting)
Tất cả trẻ đều cần được chú ý và khích lệ tích cực từ người chăm sóc. Nghiên cứu cho thấy cách nuôi dạy này liên quan đến việc giảm các vấn đề hành vi ở trẻ ADHD.

Cách áp dụng bao gồm:

• Dành sự chú ý tích cực: như đọc sách, chơi cùng hoặc cho trẻ tham gia việc nhà
• Khen ngợi: thường xuyên ghi nhận những điều trẻ làm tốt, dù là nhỏ
• Phần thưởng và hệ quả: giải thích cho trẻ hiểu hành vi của mình có ích hay không, thay vì chỉ gắn nhãn “tốt/xấu”

Sự nhất quán
Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng kỷ luật không nhất quán có liên quan chặt chẽ đến các vấn đề hành vi.

Để tạo sự nhất quán:

• Chủ động giải thích quy tắc để trẻ hiểu giới hạn
• Tránh nói “không” một cách tùy hứng, chỉ đặt giới hạn khi cần thiết
• Duy trì lịch sinh hoạt đều đặn (giờ ngủ, giờ ăn, giờ thức dậy…)
• Tránh phản ứng trong lúc đang tức giận hoặc căng thẳng

Liệu pháp và thuốc điều trị ADHD

ADHD là một tình trạng kéo dài, nhưng nó không nhất thiết phải gây rối loạn hoặc làm giảm chất lượng cuộc sống của một người. Một số người trưởng thành mắc ADHD cảm thấy rằng nó mang lại cho họ những điểm mạnh độc đáo, chẳng hạn như năng lượng, tinh thần phiêu lưu và tính tự phát.

Có nhiều lựa chọn để quản lý các triệu chứng gây khó khăn cho trẻ em hoặc gia đình.

Nếu cha mẹ hoặc người chăm sóc tin rằng con mình có thể mắc ADHD, họ nên tìm kiếm một đánh giá toàn diện về rối loạn này. Sau khi đánh giá, họ có thể tiếp cận:

• Hướng dẫn dành cho phụ huynh: Điều này có thể giúp người chăm sóc hiểu về ADHD, tác động của nó đến sự phát triển của trẻ và các kỹ năng cụ thể để kiểm soát các hành vi liên quan đến ADHD.
• Các biện pháp điều chỉnh tại trường học: Các trường học có thể thực hiện các biện pháp điều chỉnh cho học sinh mắc ADHD, chẳng hạn như cho các em thêm thời gian để hoàn thành bài tập, giao ít bài tập về nhà hơn hoặc cho phép trẻ để lại tài liệu trên lớp để các em không quên.
• Trị liệu hành vi: Trẻ lớn hơn có thể hưởng lợi từ trị liệu hành vi, giúp học cách kiểm soát tăng động, bốc đồng và thiếu tập trung. 
• Thuốc: Có nhiều loại thuốc kích thích và không kích thích có thể giúp cải thiện triệu chứng ADHD hoặc các vấn đề liên quan, như rối loạn tâm thần. Tuy nhiên, một tổng quan trên tạp chí Pediatrics khuyến nghị rằng với trẻ dưới 6 tuổi, bác sĩ cần cân nhắc giữa nguy cơ của việc dùng thuốc và nguy cơ của việc trì hoãn điều trị. 

Tóm tắt

Cơn quấy khóc là một phần khó khăn nhưng khá bình thường khi chăm sóc trẻ nhỏ. Nhiều trẻ sẽ dần hết tình trạng này theo thời gian, nhưng nếu trẻ có ADHD, những khó khăn do triệu chứng có thể khiến cơn quấy khóc xảy ra thường xuyên hơn.

Nếu hành vi của trẻ gây ảnh hưởng nhiều và không phù hợp với độ tuổi, cha mẹ nên tìm đến bác sĩ nhi khoa có kinh nghiệm để được tư vấn. Việc được chẩn đoán ADHD có thể giúp gia đình tiếp cận các hỗ trợ cần thiết như hướng dẫn nuôi dạy, trị liệu hoặc dùng thuốc, tùy từng trường hợp.

 

Tìm hiểu thêm về ADHD ở trẻ em cùng ThS. BS. Đào Thị Thu Hương: